DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI (Enkoprezis ve Enürezis)

DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI (Enkoprezis ve Enürezis)

Büyük veya küçük tuvalet kaçırma Yaşlı, felçli veya bilinci bozuk hastaların altlarına küçük ve büyük abdestlerini kaçırmaları hiç de ender rastlanmayan ve herkesi üzen durumlardır. Bunlar genellikle yaşlı ve muhtaç kişilerdir. Öte yandan, hayatın çocukluk dediğimiz o çok önemli döneminde rastlanan ve benzeri patolojilere bağlı olmayan bir grup hastalık var ki, bunlara Dışa Atım Bozuklukları (Elimination Disorders) denmekte.

Tahmin edileceği gibi, bunları da büyük abdest kaçırma (enkoprezis: kaka veya büyük tuvalet kaçırma da denir) ve küçük abdest kaçırma (enürezis: çiş veya küçük tuvalet kaçırma da denir) olarak iki ana başlıkta toplayabiliriz.

BÜYÜK TUVALET KAÇIRMA (ENKOPREZİS)

Erken çocukluk döneminde sık görülen bir sorundur. Bu tabloda çocuk, istemsiz veya amaçlı olarak tekrarlayıcı şekilde büyük tuvaletini uygun olmayan yerlere (giysilerinin üzerine, salonda odanın ortasına) yapar. Bu durumun bir hastalık olarak kabul edilebilmesi için çocuğun en az dört yaşını doldurmuş olması, görülme sıklığının ise üç ay içerisinde en az ayda bir kez olması gereklidir. Bu tabloyu açıklayabilecek her hangi bir genel tıbbî rahatsızlık veya müshil etkisi oluşturabilecek bir ilâcın kullanımı söz konusu olmamalıdır. Bazı durumlarda, uzun süreli kabızlığı takiben oluşan bir taşma nedeniyle büyük tuvalet kaçırılır. Bazı vakalarda ise, böyle bir olayı açıklayacak her hangi bir kabızlık öyküsü mevcut değildir.

7–8 yaşları arasındaki görülme sıklığının %1.5 olduğu tesbit edilmiştir. Erkeklerde üç kat daha fazla ortaya çıkar.

BÜYÜK TUVALET KAÇIRMA (ENKOPREZİS) ÇEŞİTLERİ NELERDİR?

Hiç tuvalet terbiyesi almamış olan bir çocuğun dışkısını kaçırmasına primer (birincil) enkoprezis adı verilir.
En az bir yıl süreyle büyük tuvalet terbiyesi almış olan bir çocuk sonradan dışkısını kaçırmaya başlarsa, bu durum sekonder (ikincil enkoprezis) olarak tanımlanır.

Birincil enkoprezis daha ziyâde gelişimsel gecikmesi olan ve enürezisi de olan bireylerde ortaya çıktığı hâlde, ikincil enkoprezis genellikle psikososyal stresörlere maruz kalmış olan çocuklarda görülür. Bu psikososyal stres faktörleri arasında en sık olarak aile içi geçimsizlik, ebeveynden ayrılma, kayıplar, göç, taşınma, kardeş doğumu gibi sebepler yer almaktadır.

Taşma enkoprezisi olan çocuklar, normal günlük dışkılama işlevlerini yürütemezler. Kabızlık şikâyetleri vardır. Dışkı kalın bağırsakta birikir. Bu çocuklarda dış anal sfinkter normalden farklı olarak değişik zamanlarda kasılıp, büyük tuvaletin kaçırılmasına neden olmaktadır.
Kronik enkoprezis tablosunun, özellikle nörolojik açıdan gelişme geriliği olan bireylerde, katı tuvalet eğitimine maruz kaldıktan sonra ortaya çıktığı bilinmektedir.

BÜYÜK TUVALET KAÇIRMA (ENKOPREZİS) NASIL TEDAVİ EDİLİR?

Enkoprezis hem çocuk hem de aile açısından ciddi bir sorundur. Çocuğun kendisine olan güvenini ve saygısını örseler. Şiddetli durumlarda, kaçınılmaz olarak, çocuğun okuldaki ve çevresindeki arkadaşları tarafından dışlanmasına, alay edilmesine yol açar. Bu da diğer psikolojik sorunlara zemin oluşturur. Böyle çocukların anneleri de bu konuda genellikle bıkkın ve öfkelidirler. Bu sebeplerle, tedaviye bir an önce başlamak çok önem taşımaktadır.

Tedavide eğitime, davranışçı ve psikolojik yaklaşımların hepsine birden yer verilmesi başarı şansını çok yükseltir. Çocuk ve aile bağırsak terbiyesi hakkında bilgilendirilir. Dışkılamayı kolaylaştıracak ajanlarla (müshil tedavisi vb.) bağırsağın düzenli olarak çalışması temin edilir. Davranışçı yöntemde çocuğun her öğünden sonra tuvalete gitmesi planlanır. Hangi öğünlerden sonra büyük tuvaletini yaptığının çetelesi tutulur. Haftalık olarak dışkı kaçırmasının takibi yapılır. Kaçırmanın az veya hiç olmadığı durumlarda, çocuk ödüllendirilir. Bu yöntemlerle %78 oranında başarı temin edilir.

16 yaşından sonra ısrar etmesi sık rastlanan bir durum değildir. Eğer mevcutsa, ağır davranışsal regresyona ve altta yatan başka psikolojik hastalığa işaret eder.

İDRAR KAÇIRMA (ENÜREZİS)

Bu tabloda, istemsiz veya amaçlı olarak yatağa yahut giysilere tekrarlayıcı bir şekilde idrar kaçırma durumu söz konusudur. Bu durumun bir hastalık olarak kabul edilmesi için, çocuğun takvim yaşının en az beş olması ve idrar kaçırmanın en az üç ay boyunca haftada iki kere ortaya çıkan bir sıklıkta olması yahut sıkıntı doğurup okuldaki işlevselliği bozması gereklidir. Teşhisin doğruluğu açısından, bu durumu açıklayabilecek bir tıbbî rahatsızlık (şeker hastalığı, sara vb.) veya idrar söktürücü bir ilâç kullanımı olmamalıdır.

İDRAR KAÇIRMA (ENÜREZİS) ÇEŞİTLERİ NELERDİR?

İdrar kaçırma sadece gece ortaya çıkarsa buna noktürnal enürezis (gece işemesi),
Sadece uyanık olduğu saatlerde ortaya çıkarsa ise diurnal enürezis (gündüz işemesi) adı verilir.
Şâyet hem gece hem gündüz idrar kaçırma varsa, noktürnal ve diurnal enürezis (gece ve gündüz işemesi: enürezis kontinüa) denir.

Çocuk, bebekliğinden itibaren hiç tuvalet terbiyesi alamadıysa bu duruma primer (birincil) enürezis adı verilir. Tuvalet terbiyesini en az bir yıl süreyle başarıyla uygulamış olup, sonradan sorun yaşayanların tablosuna ise sekonder (ikincil) enürezis denir.

Çalışmalar, 5–12 yaşları arasındaki noktürnal enürezis sıklığını %5.1, diürnal enürezis sıklığını ise %1.4 olarak ifâde etmektedir. Birincil enürezisin nedeni olarak, merkezî sinir sisteminin düzenleyici işlevlerinin olgunlaşmasında gelişimsel açıdan genel bir gecikmenin varlığı ileri sürülmektedir. Aynı mekanizma, enüretik çocukların neden davranışsal sorunlara ve psikolojik sıkıntıya daha yatkın olduğunu da izah etmektedir. Aşırı sıvı alınmasının enüretik olmayan çocuklarda, hatta yetişkinlerde dahi idrar kaçırmaya yol açabildiği bilinmektedir. Ayrıca, idrar yolu enfeksiyonunun da idrar kaçırmaya yol açması nedeniyle, “enürezis” teşhisi konmadan önce böyle bir enfeksiyonun da dışlanması gereklidir. İdrar yolu tıkanıklıklarının ve çeşitli ürodinamik anomolilerin de (idrar yollarındaki yapısal veya işlevsel arızaların) idrar kaçırmaya sebep olabileceğini akıldan çıkarmamak gerekir.

Sekonder enürezisin ve ergenlik döneminde ısrar eden enürezis tablosunun ise daha ziyade psikososyal strese ve buna bağlı ortaya çıkan davranışsal sorunlara bağlı olduğu tespit edilmiştir. Enüretik ataklar uykunun her evresinde olabilir. Bu durum uykunun ve evrelerinin süresiyle doğru orantılıdır. Çalışmalar bazı çocukların gece üretilen idrarı yoğunlaştıramadıklarını, dolayısıyla gece üretilen idrar miktarını sınırlayamadıklarını göstermiştir. Ayrıca, bu çocukların idrarla potasyum ve sodyum atılımında gün içi ritmi anormalliğine sahip oldukları da tespit edilmiştir. Genetik geçiş de söz konusudur. Hatta bazı ailelerde %90′nın üzerinde otozomal dominan geçiş saptanmıştır.

İDRAR KAÇIRMA (ENÜREZİS) NASIL TEDAVİ EDİLİR?

Israr eden enürezis tablosu, hem aile içinde sorun teşkil edeceği hem de çocuğun kendisine olan saygısını örseleyeceğinden, bu tablonun uygun şekilde tedavi edilmesi çok önemlidir. Tedavide davranışçı yöntemlerle farmakolojik yöntemlere başvurulur. Daha kolay olması nedeniyle öncelikle davranışçı yöntemlere başvurulur. Ödüllendirme yöntemleri arasında, haftalık idrar kaçırma takibinin yapılarak, hiç idrar kaçırmanın olmadığı haftaların sonlarında, çocuk adına sevilen bir şeyi yapmak da kullanılan davranışçı yöntemlerin arasındadır. Bunun için bulutlu ve güneşli geceler şeklinde takvim tutmak terapiyi sevimli hâle getirebilir. Ailede veya çocukta psikolojik bir rahatsızlığın varlığı durumunda seyir olumsuz şekilde etkilenir. İkincil enüretiklerde özellikle boşanma veya örseleyici bir hayat olayı öyküsü olanlarda psikoterapi çok faydalıdır.